Romantyzm i jego ciągi dalsze

Ważnym obszarem badań nad dziedzictwem romantyzmu są dzieje recepcji i nawiązań do literatury tej epoki w wydaniu pokoleń późniejszych – poczynając od generacji pozytywistów, poprzez Młodą Polskę, wiek XX, aż po współczesność.  Jak piszą redaktorzy książki zbiorowej Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, Maciej Urbanowski i Andrzej Waśko:

Polacy w wieku XX czytali romantyków nie tyko jako autorów szkolnych lektur. Owszem, czytali ich przede wszystkim w salach szkolnych i na polonistycznych seminariach. Ale już w czasach Młodej Polski powstał drugi, nie mniej ważny nurt recepcji polskiego romantyzmu, który – w różnych postaciach – przejawiał się w życiu kulturalnym, w dwudziestowiecznej literaturze, sztuce, krytyce literackiej i publicystyce. Mimo historycznego dystansu wielcy romantycy polscy czytani byli w XX wieku jako pisarze aktualni, autorzy spełnionych proroctw, mistrzowie pokolenia „późnych wnuków”. Prawowitymi spadkobiercami wieszczów ogłaszały się wszystkie obozy polityczne. Rzadziej z dziedzictwem romantycznym walczono – także pod różnymi sztandarami. Ale i te rewizje pośrednio świadczyły o traktowaniu romantyzmu jako realnego układu odniesienia dla współczesności. W ten sposób – pozytywnie czy negatywnie – oddziaływanie romantyków było jednym z ważnych czynników kształtujących kulturę polską XX stulecia[1].

Jak na tym tle wypada kultura pokolenia wychowanego po roku 1989, w cieniu hasła o „końcu paradygmatu romantycznego”? Czy reprezentatywne są dla współczesności teatralne prowokacje w stosunku do dzieł takich jak Nie-Boska komedia i Dziady, czemu towarzyszy metodyczna akcja usuwania lektur romantycznych z programów szkolnych? Czy może – wbrew tego typu trendom – sączy się jeszcze dziś, w roku 2026, jakiś wartościowy strumień recepcji romantyzmu, choćby w ramach prowadzonych na uniwersytetach badań naukowych? I tutaj jednak sytuacja nie napawa optymizmem. Ośrodki badań historycznoliterackich kurczą się pod naporem odgórnie forsowanych i hojnie sponsorowanych teorii, które nie kryją swojego wrogiego stosunku do tradycji humanistycznej i narodowej. Nic więc dziwnego, że wobec ideologów sprawnie kontrolujących instytucje akademickie, narzędzia finansowe nauki i mechanizm selekcji kadr, coraz mniej jest doktoratów historycznoliterackich rokujących jakąkolwiek przyszłość badaniom tego typu.

Na przekór temu powołujemy więc do życia nasz całkowicie niezależny, ignorujący marne czasy współczesne  Almanach Wirtualny „Melitele”.  Im bardziej inżynierowie społeczni dzisiejszego świata starają się wymazywać, wraz z całą tradycją narodową, wiedzę o polskim wieku XIX, tym bardziej my chcemy się zatopić w tej rzeczywistości, w której tkwi i z której wyrasta dusza polska wyrażająca się w poezji romantycznej, w czynie niepodległościowym i w pracy organicznej, w literaturze i w obyczaju polskiego domu.  Chcemy jak najlepiej poznać jej przeznaczenie i przypadłości, krzywdy, które jej wyrządzono i upartą walkę o należne jej prawa, jej siłę i słabość, tragizm i piękno.

Nasz program nie jest ucieczką od współczesności. Powrót do romantyków i do całej zdominowanej przez ich spuściznę epoki, która zaczynała się trzecim rozbiorem Polski, a zakończyła jej odrodzeniem, jest powrotem do źródeł siły. Jest też humanistyczną drogą ad fontes – do źródeł – w tym szczególnym ukierunkowaniu, które z wyroku historii przypada w udziale humaniście polskiemu. Ucieczką – donikąd – są raczej wszystkie próby odrzucenia tej drogi, wszystkie gesty „zrzucania z ramion płaszcza Konrada”, także te współczesne.

[1] Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, red. M. Urbanowski, A. Waśko, Kraków 2020, s. 7.

W numerze także

Czy istnieje współczesny neosarmatyzm?

W dniach 22-23 września 2026 w Instytucie Filologii Polskiej…

Czytaj więcej

Polska geografia literacka

Słynne jest zdanie Maurycego Mochnackiego, z książki O literaturze…

Czytaj więcej

Almanach – magiczne zwierciadło

Almanachy (od arabskiego al mana – miara, czas) były to w czasach…

Czytaj więcej