Almanach – magiczne zwierciadło

Almanachy (od arabskiego al mana – miara, czas) były to w czasach romantyzmu książki zbiorowe, wydawane jednorazowo lub jako roczniki, zawierające zbiory różnego rodzaju utworów literackich wierszem i prozą. Te książki zbiorowe o charakterze antologii nazywano także albumami a w Polsce noworocznikami, którą to nazwę miał wymyślić Antoni Edward Odyniec – wydawca jednego z najważniejszych polskich almanachów romantycznych – Melitele (pod jego redakcją wyszły dwa tomiki tego wydawnictwa, w Warszawie, w latach 1829-1830).

W Melitele Odyńca publikowali swoje utwory przede wszystkim przedstawiciele pokolenia romantycznego: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki (który debiutował tu anonimowo, powieścią poetycką Hugo), Józef Bohdan Zaleski, Seweryn Goszczyński, Stefan Witwicki, Aleksander Chodźko, Julian Korsak i sam redaktor –  pochodzący z Litwy przyjaciel Mickiewicza, dawny filareta Odyniec. Ale obok romantyków wystąpili również życzliwie do nich nastawieni przedstawiciele starszego pokolenia: Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Morawski, Kazimierz Brodziński – i inni[1]. Ich wspólna publikacja była jakby zakopaniem topora wojennego z wcześniejszych lat sporu o Sonety Mickiewicza, pośrednim znakiem zwycięstwa romantyków w walce z klasykami.

Wśród almanachów, które weszły na stałe do historii literatury polskiej, trzeba wymienić jeszcze wydawnictwa lwowskie: Haliczanina pod redakcją Walentego Chłędowskiego (1830) i Ziewonię (tom I Lwów 1834, tom II Praga 1838) – szeroko znaną jako pismo programowe grupy literackiej (Seweryn Goszczyński, August Bielowski, Lucjan Siemieński, Dominik Magnuszewski, Kazimierz Władysław Wóycicki, bracia Józef i Leszek Dunin-Borkowscy) o radykalnym, demokratycznym charakterze związanej z konspiracją niepodległościową w Galicji.

Ale almanachy bywały różne. Janina Kamionka-Straszakowa, autorka naukowego opisu tej formy periodyku, wyróżnia wśród nich wiele typów. Oprócz ambitnych wydawnictw programowych, także komercyjne, okolicznościowe, regionalne – te ostatnie liczne były zwłaszcza na ziemiach litewsko-ruskich. W latach 1815-1863 na ziemiach polskich wyszło drukiem około 150 almanachów, w około 200 tomach. Obraz tej różnorodności i analizę znaczenia almanachów przedstawia świetny wstęp przywołanej tu badaczki do antologii pt. Błękitny kwiat (w serii Biblioteka Romantyczna)[2]. Nie trzeba dodawać, że almanachy nie były wynalazkiem polskim. Podobną, jeśli nie większą, popularnością na przełomie XVIII i XIX wieku cieszyły się w innych literaturach: francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej, czeskiej.

Przy całym tym zróżnicowaniu można chyba mówić o idei ogólnej almanachu. Był on zawsze czymś aktualnym, a zarazem niezobowiązującym – w przeciwieństwie do regularnych periodyków swobodniejszym w formie i mniej narażonym na kontrolę cenzuralną. Almanachy powstawały na fali rodzącego się czytelnictwa i podążając za salonową modą, starały się ją również kształtować, choćby przez elegancką, lekką formę edycji (ozdobna typografia, ilustracje, winiety). Rozpowszechniały więc wzory kultury wysokiej po wiejskich dworach i wśród mieszczaństwa – poza szkołą i uniwersytetem – starając się docierać do amatorów lektury. Wiele mówiły o tym już same ich tytuły pochodzące zwykle albo od żeńskich bóstw i postaci fantastyczno-mitologicznych lub od kwiatów. Jedne i drugie miały swoją symbolikę, przez którą propagowały taką formę życia codziennego, której niezbywalnym elementem jest erudycja, wyobraźnia i piękno. Melitele na przykład (dziś kojarzona głównie jako postać z Wiedźmina Andrzeja Sapkowskiego) według Antoniego Edwarda Odyńca miała być starolitewską boginią kwiatów.

Badaczka romantycznych almanachów tak o ich znaczeniu pisała:

Gdyby chcieć upatrywać w literaturze lustro odbijające przetworzony obraz życia (…) to romantyzm nie przynosi jednego lustra i jednego odbicia, lecz całą galerię zwierciadeł, w których przegląda się w swych kolejnych wcieleniach „duch epoki”. Jednym z wielu takich zwierciadeł romantyzmu jest almanach. Jest to zwierciadło magiczne – patrząc w nie spostrzegamy nie tylko romantyzm, jego migotliwy, wielokształtny cień i jego wieloznaczne oblicze, ale również zarys własnej wrażliwości wpisującej w ramy obrazu kultury romantycznej własną interpretację, doznanie estetyczne, upodobania[3].

W numerze także

Romantyzm i jego ciągi dalsze

Ważnym obszarem badań nad dziedzictwem romantyzmu są dzieje recepcji…

Czytaj więcej

Czy istnieje współczesny neosarmatyzm?

W dniach 22-23 września 2026 w Instytucie Filologii Polskiej…

Czytaj więcej

Polska geografia literacka

Słynne jest zdanie Maurycego Mochnackiego, z książki O literaturze…

Czytaj więcej