W dniach 22-23 września 2026 w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika odbyła się sesja naukowa pt. „Neosarmatyzm w kulturze polskiej po 1989 roku”. Sesję zorganizowały Katedra Antropologii Literatury i Nowych Mediów oraz Katedra Kulturoznawstwa, pod kierunkiem dra hab. Pawła Bohuszewicza prof. UMK. Podczas dwudniowych obrad naukowcy z wielu ośrodków akademickich, głównie młodzi, odnosili się do różnych zjawisk w kulturze ostatniego ćwierćwiecza, określonych w tytule konferencji jako neosarmackie. Próbowano tu więc m.in. po raz kolejny definiować sarmatyzm z punktu widzenia historii literatury staropolskiej (Joanna Orzeł, Maciej Parkitny, Krzysztof Obremski), opisywać zjawisko popularnej powieści historycznej o tematyce sarmackiej (Paweł Bohuszewicz i inni), (tropić neosarmatyzm w najnowszej historiografii (Martin Faber), wracać do neosarmatyzmu w literaturze XIX wieku (Iwona Węgrzyn) oraz szukać motywów sarmackich we współczesnej sztuce, krytyce literackiej, pop-kulturze a nawet w marketingu (Marcin Lutomierski) czy grach komputerowych (Sebastian Tauer). Dwa referaty odnosiły się do epoki komunizmu, zastanawiano się też, czy istnieje współczesna poezja neosarmacka (Krzysztof Prabucki) i co sarmatyzm ma wspólnego z serialem telewizyjnym o rodzinie Kiepskich.
Jak widać z tego skróconego przeglądu, pewne motywy sarmackie dają się dostrzec w kulturze po roku 1989 (innym przykładem może być serial Netflixa „1670”) ale trudne są do jednoznacznego zdefiniowania a tym bardziej uporządkowania. Krokiem w tym kierunku była przedstawiona przez Michała Mochockiego typologia współczesnych „dyskursów” na temat Rzeczpospolitej szlacheckiej „w kontekstach geopolitycznych” – dyskursy wielokulturowy i postkolonialny odbijają współczesne mody akademickie, zaś dyskurs socjalistyczny (tzw. ludowa historia Polski) obraca się wokół ustroju pańszczyźnianego – leimotivu antyszlacheckich mitów historycznych fabrykowanych w literaturze polskiej od czasów staropolskich, przez wiek XIX, aż po okres stalinowski.
Pełna ocena dorobku omawianej konferencji będzie możliwa po opublikowaniu wszystkich referatów w pełnej wersji (co ma nastąpić w przyszłym roku). Już teraz warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że młodzi badacze zainteresowali się współczesnymi pogłosami kultury szlacheckiej, niezależnie od tego, że szukają ich trochę po omacku, w czym nie ma nic złego, jako że badania ich mają charakter rekonesansu, a samo zjawisko neosarmatyzmu wydaje się dosyć nieskrystalizowane. Jednak ambitna próba jego opisu w polifonicznym zderzeniu różnych głosów i punktów widzenia zasługuje na uwagę i budzi nadzieję na wyzwolenie kultury z odziedziczonych po słusznie minionej przeszłości stereotypów. Czekamy więc na książkę pokonferencyjną. Więcej o projekcie można dowiedzieć się na stronie internetowej www.neosarmatyzm.umk.pl