Romantyzm i jego ciągi dalsze

Ważnym obszarem badań nad dziedzictwem romantyzmu są dzieje recepcji i nawiązań do literatury tej epoki w wydaniu pokoleń późniejszych – poczynając od generacji pozytywistów, poprzez Młodą Polskę, wiek XX, aż po współczesność.  Jak piszą redaktorzy książki zbiorowej Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, Maciej Urbanowski i Andrzej Waśko:

Polacy w wieku XX czytali romantyków nie tyko jako autorów szkolnych lektur. Owszem, czytali ich przede wszystkim w salach szkolnych i na polonistycznych seminariach. Ale już w czasach Młodej Polski powstał drugi, nie mniej ważny nurt recepcji polskiego romantyzmu, który – w różnych postaciach – przejawiał się w życiu kulturalnym, w dwudziestowiecznej literaturze, sztuce, krytyce literackiej i publicystyce. Mimo historycznego dystansu wielcy romantycy polscy czytani byli w XX wieku jako pisarze aktualni, autorzy spełnionych proroctw, mistrzowie pokolenia „późnych wnuków”. Prawowitymi spadkobiercami wieszczów ogłaszały się wszystkie obozy polityczne. Rzadziej z dziedzictwem romantycznym walczono – także pod różnymi sztandarami. Ale i te rewizje pośrednio świadczyły o traktowaniu romantyzmu jako realnego układu odniesienia dla współczesności. W ten sposób – pozytywnie czy negatywnie – oddziaływanie romantyków było jednym z ważnych czynników kształtujących kulturę polską XX stulecia[1].

Jak na tym tle wypada kultura pokolenia wychowanego po roku 1989, w cieniu hasła o „końcu paradygmatu romantycznego”? Czy reprezentatywne są dla współczesności teatralne prowokacje w stosunku do dzieł takich jak Nie-Boska komedia i Dziady, czemu towarzyszy metodyczna akcja usuwania lektur romantycznych z programów szkolnych? Czy może – wbrew tego typu trendom – sączy się jeszcze dziś, w roku 2026, jakiś wartościowy strumień recepcji romantyzmu, choćby w ramach prowadzonych na uniwersytetach badań naukowych? I tutaj jednak sytuacja nie napawa optymizmem. Ośrodki badań historycznoliterackich kurczą się pod naporem odgórnie forsowanych i hojnie sponsorowanych teorii, które nie kryją swojego wrogiego stosunku do tradycji humanistycznej i narodowej. Nic więc dziwnego, że wobec ideologów sprawnie kontrolujących instytucje akademickie, narzędzia finansowe nauki i mechanizm selekcji kadr, coraz mniej jest doktoratów historycznoliterackich rokujących jakąkolwiek przyszłość badaniom tego typu.

Na przekór temu powołujemy więc do życia nasz całkowicie niezależny, ignorujący marne czasy współczesne  Almanach Wirtualny „Melitele”.  Im bardziej inżynierowie społeczni dzisiejszego świata starają się wymazywać, wraz z całą tradycją narodową, wiedzę o polskim wieku XIX, tym bardziej my chcemy się zatopić w tej rzeczywistości, w której tkwi i z której wyrasta dusza polska wyrażająca się w poezji romantycznej, w czynie niepodległościowym i w pracy organicznej, w literaturze i w obyczaju polskiego domu.  Chcemy jak najlepiej poznać jej przeznaczenie i przypadłości, krzywdy, które jej wyrządzono i upartą walkę o należne jej prawa, jej siłę i słabość, tragizm i piękno.

Nasz program nie jest ucieczką od współczesności. Powrót do romantyków i do całej zdominowanej przez ich spuściznę epoki, która zaczynała się trzecim rozbiorem Polski, a zakończyła jej odrodzeniem, jest powrotem do źródeł siły. Jest też humanistyczną drogą ad fontes – do źródeł – w tym szczególnym ukierunkowaniu, które z wyroku historii przypada w udziale humaniście polskiemu. Ucieczką – donikąd – są raczej wszystkie próby odrzucenia tej drogi, wszystkie gesty „zrzucania z ramion płaszcza Konrada”, także te współczesne.

[1] Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, red. M. Urbanowski, A. Waśko, Kraków 2020, s. 7.

Czy istnieje współczesny neosarmatyzm?

W dniach 22-23 września 2026 w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika odbyła się sesja naukowa pt. „Neosarmatyzm w kulturze polskiej po 1989 roku”. Sesję zorganizowały Katedra Antropologii Literatury i Nowych Mediów oraz Katedra Kulturoznawstwa, pod kierunkiem dra hab. Pawła Bohuszewicza prof. UMK. Podczas dwudniowych obrad naukowcy z wielu ośrodków akademickich, głównie młodzi, odnosili się do różnych zjawisk w kulturze ostatniego ćwierćwiecza, określonych w tytule konferencji jako neosarmackie. Próbowano tu więc m.in. po raz kolejny definiować sarmatyzm z punktu widzenia historii literatury staropolskiej (Joanna Orzeł, Maciej Parkitny, Krzysztof Obremski), opisywać zjawisko popularnej powieści historycznej o tematyce sarmackiej (Paweł Bohuszewicz i inni), (tropić neosarmatyzm w najnowszej historiografii (Martin Faber), wracać do neosarmatyzmu w literaturze XIX wieku (Iwona Węgrzyn) oraz szukać motywów sarmackich we współczesnej sztuce, krytyce literackiej, pop-kulturze a nawet w marketingu (Marcin Lutomierski) czy grach komputerowych (Sebastian Tauer). Dwa referaty odnosiły się do epoki komunizmu, zastanawiano się też, czy istnieje współczesna poezja neosarmacka (Krzysztof Prabucki) i co sarmatyzm ma wspólnego z serialem telewizyjnym o rodzinie Kiepskich.

Jak widać z tego skróconego przeglądu, pewne motywy sarmackie dają się dostrzec w kulturze po roku 1989 (innym przykładem może być serial Netflixa „1670”) ale trudne są do jednoznacznego zdefiniowania a tym bardziej uporządkowania. Krokiem w tym kierunku była przedstawiona przez Michała Mochockiego typologia współczesnych „dyskursów” na temat Rzeczpospolitej szlacheckiej „w kontekstach geopolitycznych” – dyskursy wielokulturowy i postkolonialny odbijają współczesne mody akademickie, zaś dyskurs socjalistyczny (tzw. ludowa historia Polski) obraca się wokół ustroju pańszczyźnianego – leimotivu antyszlacheckich mitów historycznych fabrykowanych w literaturze polskiej od czasów staropolskich, przez wiek XIX, aż po okres stalinowski.

Pełna ocena dorobku omawianej konferencji będzie możliwa po opublikowaniu wszystkich referatów w pełnej wersji (co ma nastąpić w przyszłym roku). Już teraz warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że młodzi badacze zainteresowali się współczesnymi pogłosami kultury szlacheckiej, niezależnie od tego, że szukają ich trochę po omacku, w czym nie ma nic złego, jako że badania ich mają charakter rekonesansu, a samo zjawisko neosarmatyzmu wydaje się dosyć nieskrystalizowane. Jednak ambitna próba jego opisu w polifonicznym zderzeniu różnych głosów i punktów widzenia zasługuje na uwagę i budzi nadzieję na wyzwolenie kultury z odziedziczonych po słusznie minionej przeszłości stereotypów. Czekamy więc na książkę pokonferencyjną. Więcej o projekcie można dowiedzieć się na stronie internetowej www.neosarmatyzm.umk.pl

Polska geografia literacka

Słynne jest zdanie Maurycego Mochnackiego, z książki O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym, że literatura narodowa jest formą  samoświadomości narodowej – „uznania się narodu w swoim jestestwie”. W latach 20. XIX wieku, kiedy tego typu myślenie się narodziło, towarzyszyła mu – co może się wydać paradoksem – bynajmniej nie unifikacja systemu literackiego (to było specjalnością odchodzącego klasycyzmu), ile tegoż systemu pluralizacja i decentralizacja. Nową epokę poezji polskiej miały reprezentować „szkoła ukraińska” (z Antonim Malczewskim, Józefem Bohdanem Zaleskim i Sewerynem Goszczyńskim) – oraz „szkoła litewska” z przywódcą wszystkich romantyków, Adamem Mickiewiczem na czele. Po dekadzie pojawiły się inne regionalne odmiany romantyzmu: lwowska, wielkopolska, mazowiecka, zaś autor Amerykanki w Polsce, Aleksander Tyszyński używał nawet pojęcia „szkoły krakowskiej” (na czele z Kazimierzem Brodzińskim), co się nie utrzymało, ale nie było pozbawione rzeczowych podstaw.

Romantyzm odkrył więc dla nas prowincjonalne (regionalne) zróżnicowanie polskiej kultury narodowej rozwiniętej na ziemiach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Do dziś granice Polski przedrozbiorowej określają zasięg polskiej ekumeny literackiej. Oba te czynniki – zarówno szeroki zasięg przestrzenny przekraczający granice współczesnego państwa polskiego jak i wewnętrzne zróżnicowanie – wskazują na wielkość i niepowtarzalną swoistość kultury polskiej. Polska przestrzeń symboliczna jest szersza i nie pokrywa się ani ze współczesnymi granicami polityczno-administracyjnymi, ani etnicznymi. Otwierająca Pana Tadeusza inwokacja: „Litwo, ojczyzno moja…” najlepiej o tym świadczy.

Badacza literatury polskiej zmusza to do dwóch działań komplementarnych: po pierwsze do analitycznej regionalizacji obrazu kultury narodowej, a po drugie do syntetycznej definicji tego, co spaja i łączy w całość różne geokulturowe warianty w ogólnonarodową całość.

Takie założenie badawcze oznacza dodanie do opisu literatury jako takiej swoistych, miejscowych kontekstów kulturowych – zmusza więc polonistę do korzystania z ustaleń historyków rożnych specjalności, historyków sztuki, językoznawców badających regionalne odmiany polszczyzny, historyków architektury i urbanistyki, a w zakresie krajobrazu jako wartości kulturowej także geografów (zwłaszcza tych rozwijających idee Wincentego Pola, jako geografa ziem polskich).

Do ekumeny polskiej, wyznaczanej geograficznie przez terytorium przedrozbiorowe, czasy późniejsze – od końca XVIII wieku do współczesności – dodały konteksty geokulturowe naszej literatury tworzone w diasporze emigracyjnej i polonijnej. Ilość tych kontekstów wzrastała w miarę dyspersji Polaków na różne strony świata: od zesłańczych terenów Syberii, Kaukazu i Zakaukazia, przez różne w różnych epokach szlaki polskich żołnierzy-tułaczy, emigrantów politycznych (Francja, Wielka Brytania) i Polonii, nie tylko w USA i Kanadzie, ale i w Ameryce Południowej (Brazylia, Argentyna).

Oczywiście tak szeroki zakres subdyscypliny polonistycznej, jaką jest polska geografia literacka, wymaga specjalizacji badań. Ale – z drugiej strony – wyznacza pewien paradygmat tematów, które powinny się znajdować w programach edukacji historycznej i literackiej w niepodległej Polsce.

Do pewnego stopnia program ten jest realizowany od dawna w ramach w badaniach historyków i historyków literatury, a potrzebne byłoby tylko usystematyzowanie tego dorobku i refleksja teoretyczna nad tą rozwijającą się od dawna praktyką. Z drugiej strony współcześni Polacy, którzy dużo podróżują, i to często po szlakach historii narodowej, podtrzymują niejako spontanicznie żywe w społeczeństwie zainteresowań tradycją i dziedzictwem narodowym. W wielu miejscach kraju odpowiada na to lokalny samorząd eksponując miejscowe pomniki kultury jako magnes dla turystów i element budowania własnego wizerunku.

O ile Polacy wiedzą, że „podróże kształcą”, o tyle współcześni poloniści stanowczo nie doceniają związku, jaki zasada ta powinna mieć z dydaktyką polonistyczną. Tradycja literacka regionu należy też w wielu miejscach do zapomnianych kart dziedzictwa i władze lokalne, które chwalą się zabytkami architektury i sztuki na swoich terenach, ale tylko z rzadka i raczej po amatorsku nawiązują do sylwetek twórców literatury związanych z ich regionem.

Płyną z tego pilne wnioski praktyczne. Po pierwsze: studia polonistyczne wymagają bezwzględnie organizacji – w ramach programu obowiązkowego – objazdów naukowych po kraju w celu empirycznego zapoznania się z istniejącymi, licznymi wszak, muzeami literackimi, z pamiątkami, miejscowymi formami kultury oraz – co też ma znaczenie – ze zróżnicowanym krajobrazem różnych części ekumeny polskiej. Tradycyjne wycieczki szkolne tu nie wystarczą, ale powtarzany przez lata – i tylko w minimalnym stopniu realizowany – postulat ich dofinasowania z kasy publicznej jako priorytetu w wychowaniu patriotycznym, musi być nie tylko stale powtarzany, ale i w końcu zrealizowany. Objazdy naukowe powinny zatem wejść do stałego programu studiów polonistycznych, a wycieczki – nie tylko „historyczne” ale też „historyczno-literackie” do programów nauczania języka polskiego, w większym stopniu niż to ma miejsce obecnie.

Sprawa ta ma jeszcze jeden aspekt, na który prawie nikt nie zwrócił dotąd uwagi. Jest w interesie samej polonistyki wykorzystanie – do promocji wiedzy literackiej i kwalifikowanego czytelnictwa w społeczeństwie – związków regionalnych literatury. Dzięki temu, poprzez historię miejscową, może być popularyzowana znajomość konkretnych pisarzy – większych i mniejszych – ale w kontekstach miejscowych też interesujących. Bardzo by się dzięki temu zwiększyła wartość poznawcza promocyjnych działań władz lokalnych, a zainteresowania osób zwiedzających lokalne muzea mogłyby zostać w sposób wartościowy pobudzone i poszerzone.

Jest przy tym bardzo wskazane, wręcz niezbędne, by powyższe działania w zakresie edukacji literackiej zostały powiązane z nowymi, odpowiednio ukierunkowanymi badaniami w zakresie historii literatury. Badania takie bowiem – choć istnieją – nie cieszą się należytym prestiżem. Gdyby je jednak odpowiednio rozwinąć, z pewnością przyniosłyby wiele nowych ustaleń szczegółowych, a przy tym wzmocniły interdyscyplinarność polonistycznego warsztatu.

Końcowy wniosek z tych rozważań jest więc bardzo konkretny. Do programu studiów polonistycznych należy dodać nowy przedmiot: „polska geografia literacka”. Program takiego przedmiotu należałoby przygotować skrupulatnie i w ramach szerokiej dyskusji naukowej. Przedmiot powinien kończyć się egzaminem i być zaliczany m.in. na podstawie odbytych przez studentów objazdów naukowych. Jeśli mają swoje objazdy studenci historii sztuki, dlaczego studenci polonistyki nie mieliby mieć swoich? Na pewno zwiększyłoby to atrakcyjność kierunku polonistyka.

Lidzbark Warmiński, 9 lipca 2026

Almanach – magiczne zwierciadło

Almanachy (od arabskiego al mana – miara, czas) były to w czasach romantyzmu książki zbiorowe, wydawane jednorazowo lub jako roczniki, zawierające zbiory różnego rodzaju utworów literackich wierszem i prozą. Te książki zbiorowe o charakterze antologii nazywano także albumami a w Polsce noworocznikami, którą to nazwę miał wymyślić Antoni Edward Odyniec – wydawca jednego z najważniejszych polskich almanachów romantycznych – Melitele (pod jego redakcją wyszły dwa tomiki tego wydawnictwa, w Warszawie, w latach 1829-1830).

W Melitele Odyńca publikowali swoje utwory przede wszystkim przedstawiciele pokolenia romantycznego: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki (który debiutował tu anonimowo, powieścią poetycką Hugo), Józef Bohdan Zaleski, Seweryn Goszczyński, Stefan Witwicki, Aleksander Chodźko, Julian Korsak i sam redaktor –  pochodzący z Litwy przyjaciel Mickiewicza, dawny filareta Odyniec. Ale obok romantyków wystąpili również życzliwie do nich nastawieni przedstawiciele starszego pokolenia: Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Morawski, Kazimierz Brodziński – i inni[1]. Ich wspólna publikacja była jakby zakopaniem topora wojennego z wcześniejszych lat sporu o Sonety Mickiewicza, pośrednim znakiem zwycięstwa romantyków w walce z klasykami.

Wśród almanachów, które weszły na stałe do historii literatury polskiej, trzeba wymienić jeszcze wydawnictwa lwowskie: Haliczanina pod redakcją Walentego Chłędowskiego (1830) i Ziewonię (tom I Lwów 1834, tom II Praga 1838) – szeroko znaną jako pismo programowe grupy literackiej (Seweryn Goszczyński, August Bielowski, Lucjan Siemieński, Dominik Magnuszewski, Kazimierz Władysław Wóycicki, bracia Józef i Leszek Dunin-Borkowscy) o radykalnym, demokratycznym charakterze związanej z konspiracją niepodległościową w Galicji.

Ale almanachy bywały różne. Janina Kamionka-Straszakowa, autorka naukowego opisu tej formy periodyku, wyróżnia wśród nich wiele typów. Oprócz ambitnych wydawnictw programowych, także komercyjne, okolicznościowe, regionalne – te ostatnie liczne były zwłaszcza na ziemiach litewsko-ruskich. W latach 1815-1863 na ziemiach polskich wyszło drukiem około 150 almanachów, w około 200 tomach. Obraz tej różnorodności i analizę znaczenia almanachów przedstawia świetny wstęp przywołanej tu badaczki do antologii pt. Błękitny kwiat (w serii Biblioteka Romantyczna)[2]. Nie trzeba dodawać, że almanachy nie były wynalazkiem polskim. Podobną, jeśli nie większą, popularnością na przełomie XVIII i XIX wieku cieszyły się w innych literaturach: francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej, czeskiej.

Przy całym tym zróżnicowaniu można chyba mówić o idei ogólnej almanachu. Był on zawsze czymś aktualnym, a zarazem niezobowiązującym – w przeciwieństwie do regularnych periodyków swobodniejszym w formie i mniej narażonym na kontrolę cenzuralną. Almanachy powstawały na fali rodzącego się czytelnictwa i podążając za salonową modą, starały się ją również kształtować, choćby przez elegancką, lekką formę edycji (ozdobna typografia, ilustracje, winiety). Rozpowszechniały więc wzory kultury wysokiej po wiejskich dworach i wśród mieszczaństwa – poza szkołą i uniwersytetem – starając się docierać do amatorów lektury. Wiele mówiły o tym już same ich tytuły pochodzące zwykle albo od żeńskich bóstw i postaci fantastyczno-mitologicznych lub od kwiatów. Jedne i drugie miały swoją symbolikę, przez którą propagowały taką formę życia codziennego, której niezbywalnym elementem jest erudycja, wyobraźnia i piękno. Melitele na przykład (dziś kojarzona głównie jako postać z Wiedźmina Andrzeja Sapkowskiego) według Antoniego Edwarda Odyńca miała być starolitewską boginią kwiatów.

Badaczka romantycznych almanachów tak o ich znaczeniu pisała:

Gdyby chcieć upatrywać w literaturze lustro odbijające przetworzony obraz życia (…) to romantyzm nie przynosi jednego lustra i jednego odbicia, lecz całą galerię zwierciadeł, w których przegląda się w swych kolejnych wcieleniach „duch epoki”. Jednym z wielu takich zwierciadeł romantyzmu jest almanach. Jest to zwierciadło magiczne – patrząc w nie spostrzegamy nie tylko romantyzm, jego migotliwy, wielokształtny cień i jego wieloznaczne oblicze, ale również zarys własnej wrażliwości wpisującej w ramy obrazu kultury romantycznej własną interpretację, doznanie estetyczne, upodobania[3].