Polska geografia literacka

Słynne jest zdanie Maurycego Mochnackiego, z książki O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym, że literatura narodowa jest formą  samoświadomości narodowej – „uznania się narodu w swoim jestestwie”. W latach 20. XIX wieku, kiedy tego typu myślenie się narodziło, towarzyszyła mu – co może się wydać paradoksem – bynajmniej nie unifikacja systemu literackiego (to było specjalnością odchodzącego klasycyzmu), ile tegoż systemu pluralizacja i decentralizacja. Nową epokę poezji polskiej miały reprezentować „szkoła ukraińska” (z Antonim Malczewskim, Józefem Bohdanem Zaleskim i Sewerynem Goszczyńskim) – oraz „szkoła litewska” z przywódcą wszystkich romantyków, Adamem Mickiewiczem na czele. Po dekadzie pojawiły się inne regionalne odmiany romantyzmu: lwowska, wielkopolska, mazowiecka, zaś autor Amerykanki w Polsce, Aleksander Tyszyński używał nawet pojęcia „szkoły krakowskiej” (na czele z Kazimierzem Brodzińskim), co się nie utrzymało, ale nie było pozbawione rzeczowych podstaw.

Romantyzm odkrył więc dla nas prowincjonalne (regionalne) zróżnicowanie polskiej kultury narodowej rozwiniętej na ziemiach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Do dziś granice Polski przedrozbiorowej określają zasięg polskiej ekumeny literackiej. Oba te czynniki – zarówno szeroki zasięg przestrzenny przekraczający granice współczesnego państwa polskiego jak i wewnętrzne zróżnicowanie – wskazują na wielkość i niepowtarzalną swoistość kultury polskiej. Polska przestrzeń symboliczna jest szersza i nie pokrywa się ani ze współczesnymi granicami polityczno-administracyjnymi, ani etnicznymi. Otwierająca Pana Tadeusza inwokacja: „Litwo, ojczyzno moja…” najlepiej o tym świadczy.

Badacza literatury polskiej zmusza to do dwóch działań komplementarnych: po pierwsze do analitycznej regionalizacji obrazu kultury narodowej, a po drugie do syntetycznej definicji tego, co spaja i łączy w całość różne geokulturowe warianty w ogólnonarodową całość.

Takie założenie badawcze oznacza dodanie do opisu literatury jako takiej swoistych, miejscowych kontekstów kulturowych – zmusza więc polonistę do korzystania z ustaleń historyków rożnych specjalności, historyków sztuki, językoznawców badających regionalne odmiany polszczyzny, historyków architektury i urbanistyki, a w zakresie krajobrazu jako wartości kulturowej także geografów (zwłaszcza tych rozwijających idee Wincentego Pola, jako geografa ziem polskich).

Do ekumeny polskiej, wyznaczanej geograficznie przez terytorium przedrozbiorowe, czasy późniejsze – od końca XVIII wieku do współczesności – dodały konteksty geokulturowe naszej literatury tworzone w diasporze emigracyjnej i polonijnej. Ilość tych kontekstów wzrastała w miarę dyspersji Polaków na różne strony świata: od zesłańczych terenów Syberii, Kaukazu i Zakaukazia, przez różne w różnych epokach szlaki polskich żołnierzy-tułaczy, emigrantów politycznych (Francja, Wielka Brytania) i Polonii, nie tylko w USA i Kanadzie, ale i w Ameryce Południowej (Brazylia, Argentyna).

Oczywiście tak szeroki zakres subdyscypliny polonistycznej, jaką jest polska geografia literacka, wymaga specjalizacji badań. Ale – z drugiej strony – wyznacza pewien paradygmat tematów, które powinny się znajdować w programach edukacji historycznej i literackiej w niepodległej Polsce.

Do pewnego stopnia program ten jest realizowany od dawna w ramach w badaniach historyków i historyków literatury, a potrzebne byłoby tylko usystematyzowanie tego dorobku i refleksja teoretyczna nad tą rozwijającą się od dawna praktyką. Z drugiej strony współcześni Polacy, którzy dużo podróżują, i to często po szlakach historii narodowej, podtrzymują niejako spontanicznie żywe w społeczeństwie zainteresowań tradycją i dziedzictwem narodowym. W wielu miejscach kraju odpowiada na to lokalny samorząd eksponując miejscowe pomniki kultury jako magnes dla turystów i element budowania własnego wizerunku.

O ile Polacy wiedzą, że „podróże kształcą”, o tyle współcześni poloniści stanowczo nie doceniają związku, jaki zasada ta powinna mieć z dydaktyką polonistyczną. Tradycja literacka regionu należy też w wielu miejscach do zapomnianych kart dziedzictwa i władze lokalne, które chwalą się zabytkami architektury i sztuki na swoich terenach, ale tylko z rzadka i raczej po amatorsku nawiązują do sylwetek twórców literatury związanych z ich regionem.

Płyną z tego pilne wnioski praktyczne. Po pierwsze: studia polonistyczne wymagają bezwzględnie organizacji – w ramach programu obowiązkowego – objazdów naukowych po kraju w celu empirycznego zapoznania się z istniejącymi, licznymi wszak, muzeami literackimi, z pamiątkami, miejscowymi formami kultury oraz – co też ma znaczenie – ze zróżnicowanym krajobrazem różnych części ekumeny polskiej. Tradycyjne wycieczki szkolne tu nie wystarczą, ale powtarzany przez lata – i tylko w minimalnym stopniu realizowany – postulat ich dofinasowania z kasy publicznej jako priorytetu w wychowaniu patriotycznym, musi być nie tylko stale powtarzany, ale i w końcu zrealizowany. Objazdy naukowe powinny zatem wejść do stałego programu studiów polonistycznych, a wycieczki – nie tylko „historyczne” ale też „historyczno-literackie” do programów nauczania języka polskiego, w większym stopniu niż to ma miejsce obecnie.

Sprawa ta ma jeszcze jeden aspekt, na który prawie nikt nie zwrócił dotąd uwagi. Jest w interesie samej polonistyki wykorzystanie – do promocji wiedzy literackiej i kwalifikowanego czytelnictwa w społeczeństwie – związków regionalnych literatury. Dzięki temu, poprzez historię miejscową, może być popularyzowana znajomość konkretnych pisarzy – większych i mniejszych – ale w kontekstach miejscowych też interesujących. Bardzo by się dzięki temu zwiększyła wartość poznawcza promocyjnych działań władz lokalnych, a zainteresowania osób zwiedzających lokalne muzea mogłyby zostać w sposób wartościowy pobudzone i poszerzone.

Jest przy tym bardzo wskazane, wręcz niezbędne, by powyższe działania w zakresie edukacji literackiej zostały powiązane z nowymi, odpowiednio ukierunkowanymi badaniami w zakresie historii literatury. Badania takie bowiem – choć istnieją – nie cieszą się należytym prestiżem. Gdyby je jednak odpowiednio rozwinąć, z pewnością przyniosłyby wiele nowych ustaleń szczegółowych, a przy tym wzmocniły interdyscyplinarność polonistycznego warsztatu.

Końcowy wniosek z tych rozważań jest więc bardzo konkretny. Do programu studiów polonistycznych należy dodać nowy przedmiot: „polska geografia literacka”. Program takiego przedmiotu należałoby przygotować skrupulatnie i w ramach szerokiej dyskusji naukowej. Przedmiot powinien kończyć się egzaminem i być zaliczany m.in. na podstawie odbytych przez studentów objazdów naukowych. Jeśli mają swoje objazdy studenci historii sztuki, dlaczego studenci polonistyki nie mieliby mieć swoich? Na pewno zwiększyłoby to atrakcyjność kierunku polonistyka.

Lidzbark Warmiński, 9 lipca 2026

W numerze także

Romantyzm i jego ciągi dalsze

Ważnym obszarem badań nad dziedzictwem romantyzmu są dzieje recepcji…

Czytaj więcej

Czy istnieje współczesny neosarmatyzm?

W dniach 22-23 września 2026 w Instytucie Filologii Polskiej…

Czytaj więcej

Almanach – magiczne zwierciadło

Almanachy (od arabskiego al mana – miara, czas) były to w czasach…

Czytaj więcej